مرجع مزاج‌ها و اندام‌ها

نشانه‌های کلاسیک هر مزاج و هر اندام، آن‌گونه که در متون طب ایرانی آمده است.

مزاج‌های ساده

گرم‌مزاج — با غلبهٔ گرمی

فردی که مزاجش رو به گرمی است، انگار «موتور بدنش» تندتر کار می‌کند.

بنیه و بدن: معمولاً متناسب یا کمی لاغر؛ در کودکی و نوجوانی رشد سریع‌تری دارد.
پوست: لمسش گرم است، گاهی مایل به سرخی، رگ‌ها زیر پوست بیشتر دیده می‌شوند، زود عرق می‌کند.
مو و ناخن: موی سر و بدن زود رشد می‌کند و پرپشت است؛ ریزش یا سفیدی مو ممکن است زودتر از حد معمول شروع شود.
چهره: رنگ چهره گلگون تا مایل به سرخی؛ اگر دست را روی پیشانی یا گونه بگذارید، گرمای محسوسی حس می‌شود.
دست: کف دست گرم است.
زبان: رنگ زبان قرمز پررنگ، گاهی با یک لایهٔ نازک زرد روی آن.
نبض: تندتر از حد متوسط و پرقدرت.
خواب: کوتاه و سبک؛ دیر خوابش می‌برد و زود بیدار می‌شود.
گوارش: هضم سریع، اشتهای خوب، زود گرسنه می‌شود.
دفع مدفوع: معمولاً منظم؛ اگر خشکی هم داشته باشد، ممکن است یبوست خفیف پیدا کند.
ادرار: رنگ آن معمولاً تیره‌تر و بوی تندتری دارد.
تنفس و عطش: نفسش تندتر است و زودتر از دیگران تشنه می‌شود.
رفتار و روحیه: پرانرژی، زودجوش، اجتماعی، جسور، زودعصبانی می‌شود اما زود هم آرام می‌گیرد؛ دوست دارد در کارها پیشقدم باشد.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: سرما را بهتر از گرما تحمل می‌کند؛ به غذا و نوشیدنی خنک تمایل بیشتری دارد.
نشانه‌های دیگر: صدایش معمولاً رساتر و صحبتش تندتر است؛ در جمع پرحرف‌تر است.
تفاوت با مزاج مشابه: اگر این گرمی با پوست مرطوب و بدن پرحجم همراه باشد، به سمت «دموی» می‌رود؛ اگر با پوست خشک و بدن لاغرتر همراه باشد، به سمت «صفراوی» می‌رود.

سردمزاج — با غلبهٔ سردی

فردی که مزاجش رو به سردی است، انگار «موتور بدنش» آرام‌تر و کم‌مصرف‌تر کار می‌کند.

بنیه و بدن: رشد کندتر؛ بسته به این‌که همراه با تری باشد یا خشکی، یا پرحجم است یا لاغر.
پوست: لمسش سرد است، رنگ‌پریده یا مایل به کبودی خفیف در دست و پا.
مو و ناخن: رشد مو کندتر و کم‌پشت‌تر.
چهره: رنگ‌پریده، فاقد گرمای محسوس هنگام لمس.
دست: کف دست سرد، به‌ویژه نوک انگشتان.
زبان: رنگ کم‌رنگ، گاهی مایل به سفیدی یا کبودی خفیف.
نبض: آهسته‌تر از حد متوسط و ضعیف‌تر.
خواب: طولانی و سنگین.
گوارش: هضم کند، دیرتر گرسنه می‌شود، بعد از غذا احساس سنگینی می‌کند.
دفع مدفوع: بسته به رطوبت همراه، یا نرم است یا (اگر خشکی هم باشد) یبوست سرد.
ادرار: رنگ کم‌رنگ‌تر و حجم بیشتر.
تنفس و عطش: نفس آرام‌تر؛ کمتر احساس تشنگی می‌کند.
رفتار و روحیه: آرام، صبور، محتاط، کندتر تصمیم می‌گیرد، درون‌گراتر؛ دیرتر تحریک می‌شود.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: گرما را بهتر از سرما تحمل می‌کند؛ به غذا و نوشیدنی گرم تمایل دارد.
نشانه‌های دیگر: کم‌عرق‌تر است؛ صدایش معمولاً آرام‌تر و صحبتش کندتر.
تفاوت با مزاج مشابه: اگر این سردی با خواب زیاد و بدن پرحجم همراه باشد، به سمت «بلغمی» می‌رود؛ اگر با لاغری و نگرانی یا حساسیت روانی همراه باشد، به سمت «سوداوی» می‌رود.

ترمزاج — با غلبهٔ تری

فردی که مزاجش رو به تری است، بدنی نرم‌تر و پرآب‌تر دارد.

بنیه و بدن: جثهٔ نرم و پرحجم‌تر؛ تجمع نسبی چربی و مایعات زیر پوست.
پوست: مرطوب و نرم، کمتر ترک می‌خورد.
مو و ناخن: ناخن‌ها نرم‌تر و رشد سریع اما شکننده؛ مو معمولاً براق‌تر.
چهره: پف‌آلودتر، به‌ویژه صبح‌ها.
دست: کف دست مرطوب.
زبان: لایهٔ روی زبان ضخیم‌تر و مرطوب‌تر از حد معمول.
نبض: معمولاً نرم و پرحجم‌تر (نه لزوماً سریع).
خواب: زیاد و سنگین؛ صبح‌ها بیدارشدن سخت است.
گوارش: هضم کندتر، تمایل به نفخ، دیرتر احساس گرسنگی.
دفع مدفوع: نرم‌تر از حد معمول.
ادرار: رقیق‌تر و کم‌رنگ‌تر، دفعات بیشتر.
تنفس و عطش: کمتر احساس تشنگی می‌کند؛ عرق زیاد.
رفتار و روحیه: آرام، انعطاف‌پذیر، صبور، گاهی در تصمیم‌گیری کند و بی‌تصمیم.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: در هوای مرطوب بیشتر احساس سنگینی می‌کند؛ به غذاهای خشک‌کننده (مثل عسل، ادویه‌های گرم) بهتر واکنش نشان می‌دهد.
نشانه‌های دیگر: مفاصلش کمتر صدا می‌دهد؛ پوستش کمتر دچار خارش خشکی می‌شود.

خشک‌مزاج — با غلبهٔ خشکی

فردی که مزاجش رو به خشکی است، بدنی سفت‌تر و کم‌آب‌تر دارد.

بنیه و بدن: لاغرتر؛ عضلات و مفاصل خشک‌ترند.
پوست: خشک، مستعد پوسته‌ریزی و ترک‌خوردگی، کشش پوست کمتر است.
مو و ناخن: ناخن‌های سفت و شکننده، موی خشک و مستعد شکنندگی و دوشاخه‌شدن.
چهره: خطوط صورت واضح‌تر و زودتر ظاهر می‌شوند.
دست: کف دست خشک.
زبان: سطح زبان خشک، گاهی با شیارهای ریز.
نبض: باریک‌تر (کم‌حجم‌تر) از حد معمول.
خواب: کوتاه و سبک، بی‌قراری در خواب، خواب دیدن زیاد.
گوارش: یبوست نسبی، تشنگی بیشتر، دیرتر سیر می‌شود.
دفع مدفوع: سفت و کم.
ادرار: غلیظ‌تر و کم‌حجم‌تر.
تنفس و عطش: تشنگی بیشتر؛ عرق کمتر.
رفتار و روحیه: نظم‌طلب، تحلیل‌گر، دقیق، گاهی سخت‌گیر با خود و دیگران؛ حافظهٔ بلندمدتش خوب است اما زود خسته و بی‌حوصله می‌شود.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: در هوای خشک بیشتر اذیت می‌شود؛ به غذاهای مرطوب‌کننده (مثل سوپ، آش، میوه‌های آبدار) بهتر واکنش نشان می‌دهد.
نشانه‌های دیگر: مفاصلش هنگام حرکت بیشتر صدا می‌دهد.

مزاج‌های ترکیبی چهارگانه

دموی — با غلبهٔ گرمی و تری

این مزاج، ترکیب گرمی و تری است؛ در طب سنتی به آن «مزاج خون» هم گفته می‌شود.

بنیه و بدن: متناسب تا پرحجم، رشد خوب، رنگ‌ورو سالم و شاداب.
پوست: گرم و مرطوب، رنگ گلگون، زود عرق می‌کند اما پوستش نرم می‌ماند.
مو و ناخن: پرپشت و براق.
چهره: گلگون و بشاش، جذاب و پرانرژی به‌نظر می‌رسد.
دست: کف دست گرم و کمی مرطوب.
زبان: قرمز روشن، با لایهٔ نازک و مرطوب.
نبض: تند، پرحجم و پرقدرت.
خواب: متوسط رو به کم؛ راحت می‌خوابد و راحت هم بیدار می‌شود.
گوارش: هضم خوب و سریع، اشتهای خوب و متعادل.
دفع مدفوع: معمولاً نرم و منظم.
ادرار: رنگ متوسط، دفع طبیعی.
رفتار و روحیه: بشاش، خوش‌بین، اجتماعی، مهربان، خوش‌مشرب، زود دوست پیدا می‌کند؛ کمی هیجان‌طلب.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: با اکثر آب‌وهواها کنار می‌آید؛ در هوای گرم و مرطوب زودتر خسته می‌شود.
نشانه‌های دیگر: خواب راحت و کم‌کابوس؛ معمولاً سلامت عمومی خوبی دارد چون هر دو کیفیتش نه خیلی افراطی گرم و نه خیلی افراطی تر است.
تفاوت با مزاج مشابه: دموی، برخلاف صفراوی، پوست و دهانش خشک نمی‌شود و کمتر عصبانی و تندخو می‌شود.

صفراوی — با غلبهٔ گرمی و خشکی

این مزاج، ترکیب گرمی و خشکی است؛ در طب سنتی به آن «مزاج صفرا» هم گفته می‌شود.

بنیه و بدن: لاغر تا متناسب، دیر چاق می‌شود.
پوست: گرم و خشک، گاهی دچار خارش یا سوزش پوستی.
مو و ناخن: موی زودرشد اما خشک؛ ممکن است زود ریزش یا سفیدی مو داشته باشد.
چهره: رنگ چهره گرم و گاهی مایل به زردی خفیف، پوست صورت خشک.
دست: کف دست گرم و خشک.
زبان: قرمز تیره، خشک، گاهی با پوشش زرد.
نبض: تند و باریک (نه پرحجم مثل دموی).
خواب: کم و سبک؛ دیر می‌خوابد.
گوارش: هضم بسیار سریع، زود گرسنه می‌شود، تحمل گرسنگی طولانی برایش سخت است.
دفع مدفوع: مستعد یبوست خشک.
ادرار: پررنگ و کم‌حجم.
رفتار و روحیه: پرانرژی، جاه‌طلب، رقابتی، برون‌گرا، زودخشم و تندمزاج اما زود هم آرام می‌شود؛ رهبرمنش و قاطع.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: در هوای گرم و خشک بیشتر اذیت می‌شود؛ به غذاهای خنک و مرطوب‌کننده بهتر واکنش نشان می‌دهد.
نشانه‌های دیگر: دهانش زود خشک می‌شود؛ زود کم‌آب می‌شود؛ تشنگی بیشتری نسبت به دموی دارد.
تفاوت با مزاج مشابه: صفراوی خشک و تندخوتر است؛ دموی مرطوب‌تر و خوش‌خلق‌تر.

بلغمی — با غلبهٔ سردی و تری

این مزاج، ترکیب سردی و تری است؛ در طب سنتی به آن «مزاج بلغم» هم گفته می‌شود.

بنیه و بدن: پرحجم، شل و نرم؛ تمایل به اضافه‌وزن.
پوست: سرد و مرطوب، رنگ‌پریده.
مو و ناخن: رشد کند مو؛ ناخن‌های نرم.
چهره: پف‌آلود و رنگ‌پریده.
دست: کف دست سرد و مرطوب.
زبان: رنگ‌پریده و مرطوب با لایهٔ ضخیم.
نبض: آهسته و نرم.
خواب: زیاد و بسیار سنگین؛ صبح بیدارشدن برایش سخت‌ترین کار روز است.
گوارش: هضم کند، اشتهای نامنظم، بعد از غذا خیلی سنگین می‌شود.
دفع مدفوع: نرم و گاهی شل.
ادرار: رقیق، کم‌رنگ، دفعات زیاد.
رفتار و روحیه: آرام، بی‌تحرک، تنبلی نسبی، صبور تا حد بی‌تفاوتی، کم‌واکنش به تحریک‌های بیرونی؛ در تصمیم‌گیری کند است.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: در هوای سرد و مرطوب بیشتر اذیت می‌شود؛ به غذا و نوشیدنی گرم و ادویه‌دار بهتر واکنش نشان می‌دهد.
نشانه‌های دیگر: حافظه‌اش (چه کوتاه‌مدت چه بلندمدت) نسبت به گروه‌های دیگر کندتر عمل می‌کند؛ کم‌تحرکی و بی‌حالی مکرر دارد.
تفاوت با مزاج مشابه: بلغمی پرحجم و کم‌دغدغه است؛ سوداوی لاغر و نگران.

سوداوی — با غلبهٔ سردی و خشکی

این مزاج، ترکیب سردی و خشکی است؛ در طب سنتی به آن «مزاج سودا» هم گفته می‌شود.

بنیه و بدن: لاغر، عضلات کم.
پوست: سرد و خشک، مایل به تیرگی.
مو و ناخن: موی خشک و کم‌پشت؛ ناخن‌های سفت و شکننده.
چهره: رنگ چهره تیره یا کدر، خطوط صورت واضح‌تر.
دست: کف دست سرد و خشک.
زبان: رنگ تیره، خشک، باریک.
نبض: آهسته و باریک.
خواب: خواب زیاد ولی اغلب همراه با خواب‌های آشفته و افکار درگیر پیش از خواب.
گوارش: اشتهای پایین با وجود لاغری (برخلاف صفراوی که با لاغری اشتهای بالا دارد)، هضم کند.
دفع مدفوع: مستعد یبوست خشک.
ادرار: غلیظ و کم.
رفتار و روحیه: نگران، وسواسی، گوشه‌گیر، محتاط، حساس، گاهی بدبین یا دلتنگ؛ در عوض حافظهٔ بلندمدت قوی و توان تحلیل و تمرکز بالایی دارد.
واکنش به آب‌وهوا و غذا: پاییز و هوای سرد و خشک برایش سخت‌تر است؛ به غذاهای گرم و مرطوب‌کننده بهتر واکنش نشان می‌دهد.
نشانه‌های دیگر: بیشتر مستعد نشخوار فکری و افکار تکراری است؛ در جمع کمتر ابراز وجود می‌کند.
تفاوت با مزاج مشابه: سوداوی علاوه بر خشکی، سردی هم دارد؛ پس برخلاف خشک‌مزاج صرف که ممکن است پرانرژی و نظم‌طلب باشد، سوداوی معمولاً کم‌انرژی‌تر و نگران‌تر است.

مزاج اندام‌ها

معده شواهد: الف

معده در طب ایرانی مثل «دیگ پخت‌وپز» بدن است.

غلبهٔ گرمی: سوزش سر دل، ترش‌کردن، اشتهای کاذب (احساس گرسنگی حتی وقتی سیر است)، تشنگی زیاد بعد از غذا.
غلبهٔ سردی: هضم کند، سنگینی طولانی بعد از غذا، بی‌میلی به غذای سرد، آروغ‌های بی‌بو یا ترش سرد.
غلبهٔ تری: ترشح آب دهان زیاد، دیر سیر شدن، احساس پُریِ آبکی.
غلبهٔ خشکی: خشکی دهان، زود سیر شدن اما زود هم دوباره گرسنه شدن، یبوست همراه.
ارتباط با خواب، گوارش و دفع: معدهٔ گرم معمولاً با اشتهای بالا و دفع منظم همراه است؛ معدهٔ سرد با کندی هضم و گاهی یبوست سرد.

کبد شواهد: الف

کبد، کارخانهٔ ساخت خون و اخلاط بدن دانسته می‌شود.

غلبهٔ گرمی: گرمای موضعی زیر دندهٔ راست، تحمل بالا برای غذای چرب، ادرار تیره، رنگ چهرهٔ گرم.
غلبهٔ سردی: کندی متابولیسم چربی، دیر هضم شدن چربی‌ها، رنگ‌پریدگی نسبی.
غلبهٔ تری: تجمع چربی و بلغم، پوست چرب‌تر.
غلبهٔ خشکی: خشکی پوست ناحیهٔ شکم، کاهش موی شکم.
ارتباط با خواب، گوارش و دفع: کبد سرد و تر با کبد چرب و کندی هضم چربی مرتبط دانسته می‌شود؛ کبد گرم با ادرار تیره و تحمل بالای چربی.

کلیه شواهد: ب

کلیه در طب ایرانی محل تصفیهٔ آب و اخلاط زائد بدن است.

غلبهٔ گرمی: ادرار تیره و بودار، تشنگی زیاد، احساس گرمی موضعی کمر.
غلبهٔ سردی: ادرار کم‌رنگ و فراوان، سردی موضعی کمر.
غلبهٔ تری: تکرر ادرار، احساس رطوبت ناحیهٔ کمر.
غلبهٔ خشکی: تشنگی مکرر، خشکی مسیر ادراری، ادرار غلیظ.
ارتباط با ادرار: این عضو مستقیم‌ترین ارتباط را با کیفیت و حجم ادرار دارد؛ رنگ، بو و دفعات ادرار مهم‌ترین سرنخ‌های مزاج کلیه‌اند.

طحال شواهد: ب

طحال، جایگاه سودای طبیعی بدن دانسته می‌شود و ذاتاً کمی سرد است.

غلبهٔ گرمی: به‌ندرت دیده می‌شود، چون طحال ذاتاً سرد است؛ اگر دیده شود، با نفخ گرم و التهاب همراه است.
غلبهٔ سردی: نفخ سمت چپ بالای شکم، کندی گوارشی.
غلبهٔ تری: به‌ندرت غالب می‌شود.
غلبهٔ خشکی: پوست تیره، خلق‌وخوی مایل به دلتنگی، بدبینی یا وسواس فکری.
ارتباط با روان: طحال در طب ایرانی مستقیماً با حالات روانی (نگرانی، وسواس، غم) مرتبط دانسته می‌شود.

روده شواهد: ب

روده مسئول جذب نهایی غذا و دفع زائدات است.

غلبهٔ گرمی: دل‌پیچهٔ گرم، اسهال صفراوی (سوزاننده).
غلبهٔ سردی: یبوست سرد، نفخ سرد و بی‌درد.
غلبهٔ تری: صدای شکم زیاد، مدفوع نرم.
غلبهٔ خشکی: یبوست خشک و سفت، نفخ کم اما ناراحت‌کننده.
ارتباط با دفع مدفوع: مهم‌ترین سرنخ مزاج روده، دقیقاً بافت و نظم مدفوع است.

مغز شواهد: الف

مغز، در طب ایرانی، ذاتاً سرد و تر دانسته می‌شود.

غلبهٔ گرمی: بی‌خوابی، بی‌قراری ذهنی، فراموشی گذرا، ذهن پرتلاطم.
غلبهٔ سردی: خواب‌آلودگی روزانه، سنگینی سر، کندی فکری.
غلبهٔ تری: خواب سنگین و طولانی، حافظهٔ کوتاه‌مدت ضعیف، خواب دیدن زیاد.
غلبهٔ خشکی: خواب سبک و کم، تمرکز طولانی اما خستگی ذهنی زودرس، حافظهٔ بلندمدت قوی‌تر.
ارتباط با خواب: کیفیت و مقدار خواب، مهم‌ترین آینهٔ مزاج مغز است.

قلب شواهد: ب

قلب، در طب ایرانی، ذاتاً گرم و خشک دانسته می‌شود و منشأ حرارت غریزی بدن است.

غلبهٔ گرمی: تپش قلب، گرمای قفسهٔ سینه، تحمل بالای فعالیت بدنی.
غلبهٔ سردی: ضعف نبض، بی‌حالی، عدم تحمل فعالیت بدنی.
غلبهٔ تری: به‌ندرت دیده می‌شود، چون قلب ذاتاً خشک است.
غلبهٔ خشکی: تپش خشک (احساس طپش بدون رطوبت اضافه)، اضطراب.
هشدار مهم: هر نوع درد قفسهٔ سینه یا تنگی نفس با فعالیت خفیف، فارغ از مزاج، باید فوراً و جدا از این ارزیابی پیگیری پزشکی شود.

رحم شواهد: پ

رحم با اعضای مهمی مثل مغز، قلب، کبد، کلیه‌ها و معده در ارتباط دانسته می‌شود.

غلبهٔ گرمی: خون‌ریزی روشن و زیاد، احساس گرمای لگن، درد قاعدگی که با سرما بهتر می‌شود.
غلبهٔ سردی: درد قاعدگی که با گرما (کیسهٔ آب‌گرم) بهتر می‌شود، ترشحات کم‌رنگ.
غلبهٔ تری: ترشحات فراوان و رقیق.
غلبهٔ خشکی: خون‌ریزی کم و تیره، خشکی واژینال.
یادآوری: این بخش هنوز پرسش‌نامهٔ اعتبارسنجی‌شدهٔ مستقل ندارد؛ نتیجهٔ آن باید با احتیاط بیشتری نسبت به سایر اعضا خوانده شود.

راهنمای تعدیل مزاج

هشدار مهم پیش از استفاده: آنچه در ادامه می‌آید، توصیه‌های کلی طب ایرانی برای «متعادل کردن» یک غلبهٔ مزاجی است، نه نسخهٔ درمانی شخصی. مصرف گیاهان دارویی، به‌خصوص برای افراد باردار، شیرده، دارای بیماری زمینه‌ای، یا کسانی که داروی شیمیایی مصرف می‌کنند، باید حتماً زیر نظر متخصص طب ایرانی یا پزشک انجام شود، چون برخی گیاهان با داروها تداخل دارند.

برای گرم‌مزاج و صفراوی (غلبهٔ گرمی، با یا بدون خشکی)

تغذیه: غذاهای خنک‌کننده مثل ماست، خیار، کاهو، اسفناج، عدس؛ کاهش غذاهای تند، سرخ‌کردنی و ادویه‌دار.
گیاهان دارویی و میوه: خاکشیر، تخم شربتی، گل گاوزبان (برای خنک‌کردن)، آبلیمو رقیق، انار ترش، خربزه، هندوانه، آلوی سیاه.
رفتاری و عملکردی: استراحت بیشتر در ساعات گرم روز، اجتناب از فعالیت شدید زیر آفتاب، دوش آب ولرم به‌جای داغ، خواب کافی و منظم.
سایر موارد: پرهیز از عصبانیت و استرس مداوم (چون گرمی مزاج را بیشتر می‌کند)، محیط خنک و کم‌نور برای آرامش.

برای سردمزاج و بلغمی (غلبهٔ سردی، با یا بدون تری)

تغذیه: غذاهای گرم‌کننده مثل دارچین، زنجبیل، عسل، گردو، خرما؛ کاهش غذاهای سرد و خام مثل سالاد و بستنی.
گیاهان دارویی و میوه: زنجبیل، دارچین، رازیانه، به، سیب، انجیر خشک، عناب (برای گرمی و رفع بلغم).
رفتاری و عملکردی: ورزش منظم و پرتحرک برای گرم‌شدن بدن، حمام گرم، اجتناب از هوای سرد و مرطوب، پوشیدن لباس گرم.
سایر موارد: ماساژ با روغن‌های گرم (مثل روغن کنجد)، اجتناب از خواب زیاد روزانه.

برای ترمزاج و بلغمی (غلبهٔ تری، با یا بدون سردی)

تغذیه: غذاهای خشک‌کننده مثل عسل، سیر، ادویه‌های گرم؛ کاهش لبنیات چرب و غذاهای چرب و شیرین.
گیاهان دارویی و میوه: پونه، آویشن، دارچین، زیره، به (برای خشک‌کردن رطوبت اضافه).
رفتاری و عملکردی: فعالیت بدنی منظم برای جلوگیری از رکود و تجمع رطوبت، اجتناب از خواب طولانی روزانه، هوای خشک و آفتابی.
سایر موارد: کاهش مصرف مایعات زیاد و بی‌مورد، حجامت (در صورت صلاحدید متخصص) برای کاهش رطوبت اضافه.

برای خشک‌مزاج و سوداوی (غلبهٔ خشکی، با یا بدون سردی)

تغذیه: غذاهای مرطوب‌کننده مثل سوپ، آش، کدو، اسفناج، شیر تازه (در صورت تحمل)، میوه‌های آبدار مثل هلو و گلابی.
گیاهان دارویی و میوه: بادام شیرین، تخم کتان، خرفه، شیرین‌بیان، آلو عصاره‌دار.
رفتاری و عملکردی: استفادهٔ منظم از روغن‌های مرطوب‌کننده روی پوست، حمام با آب ولرم، نوشیدن آب کافی در طول روز، خواب و استراحت منظم.
سایر موارد: برای سوداوی، توجه ویژه به آرامش روانی و کاهش نشخوار فکری توصیه می‌شود؛ فعالیت‌های آرام‌بخش مثل پیاده‌روی در طبیعت یا موسیقی ملایم مفید دانسته شده است.

برای دموی (غلبهٔ گرمی و تری با هم)

تغذیه: تعادل بین غذاهای خنک و کمی خشک‌کننده؛ کاهش غذاهای خیلی چرب و خیلی شیرین.
گیاهان دارویی و میوه: به، انار، تمرهندی (ملایم و متعادل‌کننده).
رفتاری و عملکردی: ورزش منظم اما نه در گرمای شدید؛ چون این مزاج معمولاً متعادل و سالم است، بیشتر تأکید بر حفظ همین تعادل با سبک زندگی منظم است.
سایر موارد: پرهیز از پرخوری و زیاده‌روی، چون این افراد اشتهای خوبی دارند.

منابع اصلی

Mojahedi M, et al. Reliability and Validity Assessment of Mizaj Questionnaire: A Novel Self-report Scale in Iranian Traditional Medicine, 2014.
پرسش‌نامهٔ ۲۰سؤالی سلمان‌نژاد (۱۳۹۶)، ویژهٔ سنین ۲۰ تا ۶۰ سال.
مطالعهٔ دلفی وزن‌دهی شاخص‌های مزاج عام (وزن حرارتی/رطوبتی ۱۰ شاخص کلاسیک).
Design and Validation of a Diagnostic Tool for Distinguishing Temperament of Brain (Mizaj-e Demagh) — شامل پرسش‌نامه و چک‌لیست جداگانه با مقایسهٔ کاپا.
Mozaffarpur SA, et al. An assessment of the agreement between Persian medicine experts on mizaj identification, 2017.
مروری بر شاخص‌های تعیین مزاج کبد در پزشکی ایرانی (مجلهٔ طب مکمل، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی).
پروتکل تشخیصی مزاج گرم و سرد رحم در طب ایرانی: یک مطالعهٔ کیفی (مجلهٔ طب مکمل).
Assessment of the studies on the concept of Mizaj (temperament) in Persian Medicine — مرور نظام‌مند (PubMed).
متون کلاسیک: قانون در طب (ابن‌سینا)، کامل‌الصناعة (اهوازی)، قانونچه (چغمینی).